Şubat, 2012 için arşiv

Sevgili okurcuklarım, blogculuk işini rayından çıkarıp burada bir açık öğretim fakültesi kuracak filan değiliz emme madem ki GÖZEL TÜRKÇEMİZİ SEVELİM SEVİLELİM kampanyası açtık, o halde başladığımız işi Türk işi gibi bitirmeyelim! (Deyimi biraz bozdum -ne olur ne olmaz, bugünlerde kelimeler pek tekin değil!)

Yanisi, Muzmin Bey’in şu yazısıyla 1 numaralı perondan hareket eden Şark Ekspresi’ne binelim, koltuklara oturalım, kondüktöre de diyelim ki: “Gidebildiğimiz yere kadar gideceğiz, son durağın da ötesine…

Konuyla ilgili önceki yazımda da altını çizmiştim kalın kalın: Vatan sevmek, palavradan bir iş değildir. Gözel Türkçemize -sanırsam- Don Kişot Bey‘in ülkesinden iltica eden “palavra” kelimesine hokuspokus yöntemiyle o nahoş alaturka anlam yüklenmeseydi “vatan sevmek, palavradan bir iştir” demekte haklı olabilirdik; çünkü bir toprak parçasını sevmek, öncelikle, o toprak parçası üzerinde yaşayan insanların dilini sevmekle başlar ve bir dili sevmek de, lafta kalmaması gereken bir iddiadır. Hayatta herşeyin bedeli olduğu gibi sevginin de bir bedeli var: Emek vermek.

Ha bir de yöntemi var sevmenin tabii! (Tanrı sevgisinin, aşkın, ağaç sevgisinin yöntemi yok mu dersiniz?! Bence var, var da biz onlara öyle yöntem möntem gibi teknik kaygıları yakıştıramayız bir türlü nedense!)

Neyse, sadede gelelim –ya da Godot’ya gidelim.

Muzmin Bey, yazlığındaki üç yazıyla (şu, şu*, bir de şu), yanlış anlamadıysam, işe Türkçenin morfolojisini kurcalamakla başlanabileceğini belirtti –ki katılıyorum buna. Ama madem belâmı arıyorum, biraz daha kaşınayım oldu olacak: Ben bu girişimin Jazzetta cephesinde, farklı alanlarda da dile eğilmek istiyorum. Amatörce, yapabildiğim kadar.

Dilimiz, bu yönden son derece ilginç bir dil. Konuya ilgi duyan herkesin gönüllü katılımı önemli ve bloglar akademik bir tartışma platformu filan olmadığından, katılımcıların akademik titr taşıması zorunluluğu da yok elbette. Burada bir bilgi hiyerarşisi de kuracak değiliz, sidik yarışı da yapacak değiliz, birbirimize hava atacak da değiliz.

Biz bize mi olacağız? Keşke dilbilim profesyonelleri filan da katılsa aramıza. Sayın uzmanların işleri başlarından aşkındır eminim, onları blogistanın bu ücra köşesine uğramaya zorlayamayız, ama lutfedip ilgilenirlerse de fena olmaz hani. Ama tabii önce haberdar olmaları lazım bizim mütevazı girişimimizden.

Muzmin Bey, işin bir de internet lisanı ve iletişimi kısmına önem veriyor doğal olarak. Ben orasını anlamam etmem. Onun yazlığında sanırım Emre Bey, Bülent Bey gibi kıymetli “sayısal” katılımcılar (neticede oradaki bütün mesele 0 ile 1 değil midir!) olayı çığırından çıkaracaklardır! İyi de edeceklerdir, lakin bizi de fena halde Leman (pardon, fransız) konumuna düşüreceklerinden korkarım ve bu korkum da hiç yersiz bir korku değil.

Efenim ütüden nefret ederim emme akşam akşam gayet itinalı bir şekilde kafa ütülediğimin farkındayımdır. Şincik, huzurlarınıza bir yazımı davet ediyom. Bu, “morfolojik morfolojik konuşurkene aynı lisandan konuşalım” kaygısıyla hazırlanmış bir yazının ön notlarıdır. Yazının aslı bilâhare -çıkmaz ayın çarşambasına varmadan- yayımlanacaktır.

Şinci huzurdan çekiliyor, arazi olmaya hazırlananlarınızı çaktırmadan tebrik ediyorumdur. Baş baş!

***

Muzmin Bey’in ilk yazısına gönderdiğim eleştiri notlarında şu lakırdıyı etmiş idim:

“Türkçede kelimeler, ‘tam teşekküllü haliyle’ (!) KÖK + YAPIM EKİ + ÇEKİM EKİ’nden oluşur. Yapım eki almamış kelimeler KÖK, yapım ekiyle biçimlenmiş (TÜRE[TİL]MİŞ KELİME) ya da bileşme yoluyla türetilmiş (BİLEŞİK KELİME) kelimeler ise GÖVDE’dir.”

Bunu biraz ayrıntılandırmak istiyorum. Aşağıdaki notlar, bu amaca hizmet etmek içindir. Gerekçem de şudur: Terminolojide anlaşamazsak, çıkış noktamız olan kavramların anlam yükleri muğlak kalırsa, zorlanır ve sonuçsuzluğa sürükleniriz. Vakitsizlik belimi büktüğü, ama bir yandan da işin tatlı heyecanı içimi sardığı için, yazıyı değilse bile yazı notlarını yayımlamakta sakınca görmüyorum.

***

Biçimbirim (Morpheme)

Kök (Root) : Kök [Öncül] biçimbirim

Köken = Türev = Türemiş kök (Radical) : Kök biçimbirim {Kökleşmiş: Kök + Yapım eki}

Gövde (Stem) {Kök + Yapım eki / Kök + Kök}

Ek (Affix) : [Ardıl] Biçimbirim

Önek (Prefix)

İçek (Infix)

Sonek (Suffix)

Yapım eki

Çekim eki = Takı

Sözlüksel (Lexical) biçimbirimler = Sözlükbirimler : Kök, Köken, Gövde

Dilbilgisel (Grammatical) biçimbirimler = Biçimbirimler : Ek

Bağımsız (Free) biçimbirimler {Esas itibariyle: Sözlüksel (Lexical) biçimbirimler = Sözlükbirimler : Kök, Köken, Gövde}

Bağımlı (Bound) biçimbirimler {Esas itibariyle: Dilbilgisel (Grammatical) biçimbirimler = Biçimbirimler : Ek}

Martinet’ye göre:

  • Monème (Anlambirim) : Kök biçimbirim, ek biçimbirim
  • Lexème = Lexical monème (Sözlükbirim) : Kök biçimbirim
  • Morphème = Grammatical monème (Biçimbirim) : Ek biçimbirim

***

Morfemik (Morphemics) {Biçimbirimlerin tespiti ve sistemleştirilmesi}

Biçimbirim çözümlemesi (Morpheme analysis) {Dildeki söz ve söz öbeklerini anlamlı en küçük birimler olan biçimbirimlere ayırma} {Bir morfemik yöntemi}

Bu yöntemin iki temel işlemi:

  • Parçalama (Segmentation)
  • Öbekleme (Classification)

***

Eşbiçim (Allomorph)

ÖRN: {-mİş} eşbiçimleri: (-miş, -mış, -müş, -muş)

***

Saussure’e göre: Dilsel birimler arasında:

  • Yatay ilişkiler = Dizimsel bağıntı (Syntagmatic relations) {Farklı türden birimlerin, belli bir bağlamda, bir söz öbeği içinde kesin ve değişmez surette sıralanmaları}
  • Düşey ilişkiler = Çekimsel bağıntı (Paradigmatic relations) {Aynı türden olan ve bir söz öbeği içinde bir başkasıyla değiştirilebilir nitelik taşıyan birimler arasındaki ilişki}

ÖRN:

O yaşlı kadın -a acıdım
Şu derin göl -e baktım
Bir kalın defter -e yazdım

Yatay ilişkiler:

o//yaşlı//kadın//-a//acıdım,
şu//derin//göl//-e//baktım,
bir//kalın//defter//-e//yazdım

Düşey ilişkiler:

o//şu//bir,
yaşlı//derin//kalın,
kadın//göl//defter,
-a//-e,
acıdım//baktım//yazdım

Bu yüzden:

Biçimbilim (Morphology) yerine: Yapıdizimbilim (Morphosyntax)

—————————————————————————————————————————————-

(*) Benim eleştiri notlarımı ve Muzmin Bey‘le sonraki yazışmalarımızın bir kısmını ihtiva ediyor.

(**) İlk yayımlandığı yer: Jazzetta, 23.11.2006 – 18:37 Posted by | ORTA BİR TÜRKÇE DİLBİLKİSİ | 34 Yorum |