Şubat 15, 2011 için arşiv

Vaktiyle eski Jazzetta’da bir de “Orta Bir Türkçe Dilbilkisi” köşesi açmıştım. Akamete uğrattı hayat gailesi onu, yazık oldu. Ölüyü diriltme yeteneğim yok ama bir hatıraya selam çakma isteğim var. Arada bir yapacağım bunu. İşte ilki.

***

Türkçede azami üç harfli 1400 dolayında (benim tesbitimle 1376) sözcük olduğunu söylemek mümkün. Kimin işine yarar bilmem ama oturdum araştırdım biraz bunu. Neleri listeye alıp neleri almadığımı da aşağıda görebilirsiniz.

Böyle lüzumsuz bir iş aklıma, çok basit bir düşünceyle; bir iletişim mecraı olan dilin ergonomisinde kelime kısalığının da önemli bir yeri olabileceğini düşündüğümde geldi. Kendi esperantomu kesinlikle bunu gözeterek oluştururdum, öyle birşeye kalkışsaydım eğer. Gayrıisimleri (isim dışındaki kelime türlerinin genel adı olarak dillendiriyorum bunu) –fiillerin baştagelenleri dahil– kesinlikle kısa tutardım. (Bu yönelimim yazısal düzlemde de olurdu. Sözgelimi kullanışlı ünsüz çiftlerinin herbiri için alfabeye birer harf eklerdim.)

***

Türkçe kısa sözcüklerin dışında listeye alınanlar:

– Yabancı kökenli olup Türkçeleşmiş sözcükler
– Fiil kökleri (emir kipinde kullanıldıklarında bağımsız sözcük haline geldikleri için)
– İkileme ögeleri
– Osmanlıca sözcükler*
– Ünlemler
– Yansılar
– Türkçeleşmiş sözcüklerin eski dilin imlâsıyla yazılışları*
– Coğrafi isimlerin Osmanlıcaları
– Anlamdaş varyasyonlar

Listeye alınmayanlar:

– Sesdeş ve/veya hem anlamdaş hem sesdeş olanlardan ikinciler (bunların birincilerinin yanına asterisk konarak bu durum belirtilmek istenmiş, sonradan gerekli görülmeyip vazgeçilmiştir)
– Önekler
– Sonekler
– Takılar
– Kısaltmalar
– Coğrafi ve diğer özel isimler**

(*) Teknik bir nedenle (daha doğrusu beceriksizlikten!) bunları doğru imlâlarıyla yazıya aktaramadım. Fırsat bulduğumda daha sonra yapacağım bunu.
(**) Arada gözümden kaçmış olanlar olabilir. Ya da bazıları bunu ihlâl etmemi gerektirmiş olabilir.

***

TEK HARFLİ SÖZCÜKLER (Toplamı: 3)

a
e
o

***

İKİ HARFLİ SÖZCÜKLER (Toplamı: 110)

ab aç ad af ah ak al am an ar as aş at av ay az
eh ek el em en er es eş et ev ey ez
ıh ır
iç id iğ il im in ip is iş it iz
od of oh ok ol om on ot ov oy oz
öç öd öf öl ön öp ör öt öv öz
uç ud uf um un ur us uy uz
üç üf ün üt üz
be bu
da de do
fa fi
go
ha he hu
ki
la lo
ma mi mu mü
ne nü
pi po
ra re
si su
şu
te
ve vü
ya ye yo yu

***

ÜÇ HARFLİ SÖZCÜKLER (Toplamı: 1263)

aba abc abd abi abo abu
acı acz açı
ada add adi adn
afi aft afv
aga agu
ağa ağı ağu
aha ahd ahi ahu ahz
aib aik ait
aka akd akı akk akl akm aks akü
ala ale alg ali alo alp alt
ama amd amm
ana anh anı ani ant
ara arı ari ark arp arş art arz
asa asf ası asi ask asl asr ast
aşa aşı aşi aşk
ata ate atf ati atş
avd avk avl avn
aya ayb ayı ayn ayş
aza azb azı azl azm azv
bab baç bad bah bak bal bam ban bap bar bas baş bat bay baz
bec beç bed beğ bej bek bel ben ber bes beş bet bey bez
bık
bia biç bid bih bik bil bim bin bip bir bis biş bit biz
boa boğ bok bol bom bop bor bos boş bot boy boz
böğ böh böl bön
bre
bud bul bum bun bur bus but buy buz
bük bün bür büt büz
cad cağ cah cai cam can car cav cay caz
ced cem cep cer cet cev cez
cık cır cıs cız
cif cik cil cim cin cip
com cop coş
cud cuk cup cuş cuv cuy
cül cüz
çaç çağ çah çak çal çam çan çap çar çat çav çay
çeb çeç çeh çek çel çem çen çep çer çet
çığ çık çın çıt
çiğ çil çim çin çip çir çis çiş çit çiy çiz
çok çor
çök çöl çöp çör çöz
çub çuf çul çun
çük çün çüş
dad dag dağ dah dai dal dam dan dar das dav daz
deb ded def değ deh dek del dem der deş dev dey
dır dış dıt
dih dik dil din dip diş dit div diz
doğ dok dol don doy doz
döğ dök döl dön döş döv
dua dud dul dun duo dur duş dut duy
dük düm dün düo dür düş düt düz
eba ebb ebe ebr ebu
ece ecl ecr
eda ede edi
efa efe efi
ege ego
eğe
ehl
eke ekl eko ekü
ela elf
ema emn emr
ene enf
epe
erg eri erk erş erz
esb esr
eşk
evc evç
eya eyn
eza
fak fal fam fan far fas faş fay faz
fec fek fel fem fen fer fes
fır fıs fış
fie fiğ fil fin fiş fit
fob fok fol fon fos foş
fön föy
ful fut
füg
gad gaf gag gah gai gak gam gar gav gaz
gec geç ged geh gel gem gen ger get gev gey gez
gık gır gış gıy
gil gir giş git giy giz
gol
göç gök göl göm gön gör göt göy göz
gri
guk gul gur guş gut guy
güç gül güm gün gür güt güz
hab hac haç had haf hah hak hal ham han hap har has haş hat hav hay haz
heh hem hep her hey
hıh hık hım hır hız
hiç hin his hiş hit
hod hoh hol hop hor hoş hot
höl höt
hub hud huğ huh huk hum hun hur huş hut huy huz
hüp hür hüt
ıbt
ıhı
ıkd
ıra ırk ırz
ısı
ışk
ıtr
iba ibn ibt
ica icl
ida ide
ifa ifk
ika iki iks
ila ile ilk ilm
ima
ina inç ind ini ins
ira iri irs
ise ism isr
işa işe
ita iti
iva
iyd iye iyi iyk
iza izn
jaj
jel jet
jig jip
jön
jul
jüt
kaa kab kaç kaf kah kak kal kam kan kap kar kas kaş kat kav kay kaz
kec kef keh kek kel kem kep ker kes keş ket key kez
kıç kığ kıh kıl kın kır kıs kış kıt kıy kız
kiç kih kik kil kim kin kip kir kis kiş kit
koç kod kof koğ koh kok kol kom kon kop kor koş kot kov koy koz
kök kör kös köy köz
kuh kul kum kup kur kus kuş kut kuy kuz
küf kül kün küp kür küs küt
laf lag lak lal lam lan lap lav lay laz
leb lef leh lek lem len leş let ley
lığ lık
lif lig lik lir
lob loğ lok lop lor loş lot
lök löp lös
lub lup lut
lük lüp
maa maç mah mai mal mar mas maş mat
mea meç med meh mel men mer mes met mey
mıh mır mıy
mia mie mig mih mil mim min mir mis miş mit miz
mod mor
mug muh mum mur muş mut muy muz
nab naf nah nal nam nan nar nas nat nay naz
neb nef nem nen net nev ney nez
nik nil nim niş
nom not
nuh nuk nun nur nuş
nüh
oba
oda
oha ohm ohş
oje
oku
ole
oma
ona ons onu
ora org
oto
ova
oya
öcü
öde
öge
öğe
öhö
öke
ölç ölü
ömr
örf örk örs ört örü
öşr
öte
öze özr
paç pak pal pan pas pat pay
peç ped peh pek per pes peş pet pey
pır pıt
piç pih pik pil pim pin pir pis piş
pli
pof pog pop por pos pot poy poz
pöç pöf pöh
pub puç pud puf pul pur pus put
püf pül pür
rab rad raf rag rah rai ram ran rap ray raz
red ree ref reg reh rek rem ren res ret rey rez
rıh
rie rih rik rim riş riv
rod rok rol rom rop rot
rua rub rud ruf ruh ruj rum run rus rut ruy ruz
rün
sab sac saç sad saf sağ sah sai sak sal sam san sap sar sat sav say saz
seb sec seç seg seh sek sel sem sen ser ses set sev sez
sıç sığ sık sır sız
sia sib sif siğ sih sik sil sim sin sir sis sit siz
ski
sof sok sol som son sop sor sos soy
söğ sök sön sör söv söz
spa
suç sud suf suk sun sup sur sus suy suz
süb süm sün sür süs süt süz
şab şad şah şak şal şam şan şap şar şaş şat şaz
şeb şef şeh şek şem şen şer şeş şet şev şey
şıh şık şıp şır
şia şib şif şii şin şip şir şiş
şok şol şom şor şov
şua şuh şum şur şut şuy
şüd şüş
tab tac taç tai tak tal tam tan tap tar tas taş tat tav tay taz
teb tef teh tek tel tem ten tep ter tez
tığ tık tın tıp tır tıs
tib tic tig tiğ tih tik tim tin tip tir tiz
tok tol ton top tor tos toy toz
tör kös töz
tre
tub tuf tuğ tuh tul tum tun tur tuş tut tuz
tüf tüh tül tüm tün tüs tüp tür tüt tüy
ubu
uca ucb
udi
ufo
uht
ukm ukr
ula ulb uli ulu
umk
unf unk
ura urf urs ury
usr
uşb uşş
utm
uyu
uzm uzo uzv
ühü
ükl
ümm
üns
ürd
üre ürk ürü
üsr üss üst
üşü
ütü
üye
üzn
vad vah vak vam van var vat vav vay vaz
vea veh ver
vık vın vır vız
via vip
vur
vüs
yad yağ yah yak yal yan yap yar yas yaş yat yav yay yaz
yed yeg yeğ yek yel yem yen yer yes yet yez
yığ yık yıl yır
yin yit yiv yiz
yoğ yok yol yom yor yoz
yön
yuf yuğ yuh yum yun yut yuz
yük yün yüz
zac zaç zad zag zağ zal zam zan zar zat
zed zel zem zen zer
zıh zıl zıp zır zıt
zia zib zic zih zik zil zin zir ziy
zom zor
zud zum
zül

(*) İlk yayımlandığı yer: Jazzetta, 14.12.2008 – 16:19 Posted by | ORTA BİR TÜRKÇE DİLBİLKİSİ | 20 Yorum |

(**) bu yazının ilk hali şöyle başlıyordu:

Dizim dizim dizdim!

Bendeniz kimi vakit gözümün önünde durup duran şeyi göremem! Obli Bey, bundan epey önce bir bulmaca sormuştu. Kendi ifadesiyle aktarayım:

Turkcede bir fiil koku var. Tek ve kapali hece.
Kokeni itibariyle Turkce olmasina ragmen, sanki Arapcaymiscasina turetilmis (’d’ harfi ‘z’ ile ikame edilmis) ve turemis hali de baslibasina bir fiil koku gibi kullanilmaga baslanmistir (bu garabetin TDK ile ilgisi yoktur).
Bu fiil koku nedir?

Valla bulamadım, iyi mi! Yuh bana! Ama n’aptım? Bu vesileyle size çok absürd gelebilecek bir çalışmaya imza attım! Bir indekse… Yemedim içmedim, Türkçedeki azami üç harfli kelimeler indeksini oluşturdum. Ne işe yarayacak bu alet peki? Ben de bilmiyorum! Belki bilgisayar bilimcilerinin (muhtemelen tatilden henüz dönmemiş olduğu için sesi soluğu çıkmayan Bülent Bey‘in ya da Emre Bey‘in olmasa bile saz arkadaşlarının meselâ) işine yarayabilir.

Neyse, yine bu vesileyle rahmetli Muzmin Bey‘in adını hayırla ve özlemle yadedeyim. Ne güzel şeyler yapmaya başlamıştık kendisiyle karşılıklı, yazık oldu, o da kayboldu ben de…

Evet, indeksimiz ellerinizden öper…

Reklamlar

Aç aç partisi mi düzenliyoruz, nedir bu canım! Terer yaratmanıza fırsat vermeyeceğim, hepinizi lânetliyorum!

Fakat madem kapıyı şöyle bir araladık, gelmişken bir sade kahve içelim bari Jükrüpasapaşazı’mızda. Eskileriniz hatırlayacaktır; bu pasajda bir sahafım var benim, arada bir uğrar, ince bellide çay içerim. Bir zaman önce olduğu gibi kapağı yırtık, yazarının ismi belli olmayan, sayfaları sararmış, cildi dağılmış bir kitap çarptı gözüme gene. Şair üç kitabını tek ciltte toplamış. Sevdiği bir yazar dostuna ithaf etmiş bu nüshayı, ama sonra ne olmuşsa olmuş, sahafa düşmüş kitap:

“Sevgili Mario Levi,
‘Bakarım bakarım sılam görünmez / Ara yerde yıkılan dağlar var’ diyor Karacaoğlan. Sılamız içimiz midir yoksa?!”
12.11.2000

Sahafa düşmüş imzalı kitaplar içimi acıtır benim. Bu da öyle acıttı işte. Neyse, şair efendi üşenmemiş, adetten değilse de bir önsöz döktürmüş. Buraya iki paragrafını aktarayım:

“(…)
***
Herkesin bir kitabı vardır.
Sırı dökülmüş bir sırrı.
Parçalanmış dünyalara tekabül eden parçalanmış metinler.
Kayıp kimlik parçaları, fare yeniği fotoğraflar. Yanıtları reddeden sorular, böylece adam olmalar, düşürülmüş yanıt müsveddeleri.
Kırık bir aynada baktınız mı kendinize hiç, ne gördünüz?
Su aldı mı hayal geminiz sizin de?
Anlayın, vakti geldi de geçiyor:
Herkesin 1 kitabı vardır!
***
(…)
***
İnsanın düğümlenmiş zihni’ni çözecek das erlösende Wort’u arayanlar, buraya!
Bay Palomar, siz de!..”

Şair kendine sıkı müttefikler arıyor, belli. Gelgelelim kim duyar post-postmodern dünyada onun cılız sesini!

Hadi bakalım, kitap falı açtım, sayfa 14:

NAİF FEYLESOF İÇİN ŞİİR

yazmak, yaydır belki.

sabahları ayna kırığıdır günışığı
bir gün önceki çocukluğumuzu –o tanrıcıl şeyi
kendine katıp da çıkar karşımıza
kıyım karası karşımıza.
büyümüşüzdür. uzun, eprimiş aldatma
budur, büyümüşüzdür.

yay, gerilir. ruh, fırlar
çıplak bir hendeseyle.

vurulmak için alnından

Şair, demin birkaç satırını alıntıladığım önsözde bir de Led Zeppelin şarkısözü alıntılamış: “The Song Remains the Same”. Ben o şarkının müziğini pek beğenmediğim için buraya onun yerine alâkaya maydanoz kabilinden de olsa, The Who koyayım: “Won’t Get Fooled Again”, Who’s Next.

…Dedimse de bir türlü aktaramadım onu buraya. Yerine –yine alakâya çay demleyerek– Strauss koyayım bari.

…Dedimse de, o da olmadı. Şansımıza küselim.

Ciao bella ahali. Elektra Hanım‘la Evli Bey‘in hatırını kıramayacağım için birkaç gün daha açık kalsın bari malikânemizin bahçe kapısı. Mutfak tam takır kuru bakır, ikramda bulunamadığım için bağışlayınız.

(*) İlk yayımlandığı yer: Jazzetta, 27.01.2010 – 12:10 Posted by metinJÜKRÜPASAPAŞAZI | 10 Yorum |
(**) Metin Sarıçizmelimehmetağa, “Kim Korkar Hain Ruhtan”, Feşmekân Yayınları. (Soyadı ve yayınevi ismi temsilidir) :)